Ο ομοφυλόφιλος Φράνσις ως καταραμένος δημιουργός

Also, I think that man now realizes that he is an accident, that he is a completely futile being, that he has to play out the game without reason.

(Επίσης, νομίζω πως τώρα ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι συνιστά ένα ατύχημα, ότι είναι μια ύπαρξη εντελώς μάταιη, ότι πρέπει να παίξει το παιχνίδι χωρίς κάποιο λόγο.)

Francis Bacon

 

 
1. Άνδρας στο Νιπτήρα, 1989-90
 

(Λίγες ακόμα προσωπικές σκέψεις για τον Φράνσις Μπέικον, από κάποιον με ανεπαρκείς γνώσεις πάνω στην τέχνη και την κριτική της.)

Η μετάφραση του προηγούμενου ποστ μας είπε, μεταξύ άλλων, το εξής: Το έργο του Μπέικον – γεμάτο παραμορφωμένες φιγούρες και βιαίες σκηνές που σχεδόν όλες μοιάζουν να βγαίνουν από εφιάλτες – δεν μπορεί να ερμηνευθεί αν δεν λάβουμε υπόψη και τον πολυκύμαντό του βίο, και μάλιστα τον ερωτικό. Παραμένει βέβαια αμφιλεγόμενο σε ποιο βαθμό οφείλουμε ή μπορούμε να βασιζόμαστε στη βιογραφία για να προσεγγίσουμε έναν δημιουργό. Η ορθότητα της θέσης του Πικάσο, ότι “Δεν αρκεί να γνωρίζει κανείς το έργο ενός καλλιτέχνη. Είναι απαραίτητο και να ξερει πότε το δημιούργησε, γιατί, πώς, υπό ποιες συνθήκες”, δεν είναι καθόλου αυταπόδεικτη. Κι ο ίδιος ο Μπέικον είπε πως οι πίνακές του πρέπει να παραμένουν αυθύπαρκτοι και να κρίνονται ανεξάρτητα από εξωζωγραφικά στοιχεία.

Από την άλλη όμως, μια απ’ τις πολυσυζητημένες εκείνες ρήσεις του Μπέικον έλεγε – χωρίς κατά βάθος να αντιφάσκει ως προς την προηγούμενη – πως:

Η ζωγραφική μου είναι μια αναπαράσταση της ζωής, και πάνω απ’ όλα της δικής μου ζωής, που υπήρξε πολύ δύσκολη. Έτσι λοιπόν ίσως και να είναι πολύ βίαιη η ζωγραφική μου, αλλα αυτό είναι φυσικό για μένα.

 

2. Τρίπτυχο, 1991

 

Πράγματι, έστω μια σύνοψη κάποιων βασικών βιογραφικών του Μπέικον είναι εύγλωττη. Ως παιδί έπασχε από βαρύ άσθμα, και μεγάλωνε πλάι σ’ έναν βάναυσο πατέρα – που τελικά τον έδιωξε απ’ το σπίτι στα 17 του, όταν τον έπιασε να θαυμάζει το είδωλό του στο καθρέφτη φορώντας τα εσώρρουχα της μητέρας του. Μποέμ θα ήταν μια ταιριαστή περιγραφή για τη μετέπειτα ζωή του. Μακριά απ’ την οικογενειακή εστία τα εβγαζε πέρα με λίγα χρήματα και κάποιες μικροκλοπές, μα και αξιοποιώντας τη γοητεία που ασκούσε σε μεγαλύτερους άνδρες. Με έναν απ’ αυτούς βρέθηκε στο εμβληματικό, παρακμιακό Βερολίνο του μεσοπολέμου, κι έπειτα στην καλλιτεχνική πρωτεύουσα της εποχής, το Παρίσι, όπου άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη ζωγραφική. Ασχολήθηκε με τη διακόσμηση, για να βγάζει χρήματα δημοσίευε αγγελίες ως “συνοδός κυρίων”, ενώ σταδιακά άρχισε να εκθέτει έργα του. Μεταπολεμικά η φήμη του άρχισε να εδραιώνεται, ενώ κατέστρεψε σχεδόν όλα πρώιμα έργα του. Παράλληλα συνέχισε μια ζωή κοσμοπολιτισμού και κραιπάλης, με κάποια μεγάλα ταξίδια, πολύ ποτό, τζόγο και σεξ, και κάποιες μακροχρόνιες ερωτικές σχέσεις που σημαδεύτηκαν από αστάθεια, συγκρούσεις, τραυματικές εμπειρίες, και τους πρόωρους θανάτους δυο εραστών του.

 
3. Δυο Μορφές με Πίθηκο, 1973

Οι λιγοστές αυτές βιογραφικές πληροφορίες σκιαγραφούν μια ζωή τρικυμιώδη, που παραπέμπει σε κάποιο βαθμό στο πρότυπο του παρακμιακού δημιουργού – όπως το ξέρουμε από εμβληματικές περιπτώσεις αυτοκαταστροφικών ποιητών. Και το θέμα είναι πως βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς μήκος κύματος με το κλίμα που αναδύεται από το έργο του. Νομίζω πως οποιονδήποτε σχεδόν πίνακα του δει κανείς, δεν μπορεί παρά να νιώσει δονήσεις της ίδιας ποιότητας με αυτές που εκπέμπει η περσόνα Μπέικον. Επομένως, η ζωή του είναι μια αυταπόδεικτη στην πράξη πυξίδα που μπορεί να μας κατευθύνει μες στη ζωγραφική του Μπέικον. Θα χρησιμοποιήσω την πυξίδα αυτή για να πάρω ένα συγκεκριμένο μονοπάτι. 

  
4. Ξαπλωμένη μορφή, 1977

Είναι προφανές πως ένα από τα κυρίαρχα στοιχεία στο βίο του, στη ζωγραφική του και στην οργανική τους σχέση, ήταν το ερωτικό˙ κι αξίζει να δούμε πως εκφράζεται η φιλομόφυλη, η queer ταυτότητα στον καλλιτέχνη Μπέικον. Χωρίς αμφιβολία, τα χρώματά της είναι μελανά. Οι ερωτικοί του πίνακες, όπως μας είπε και ο Emmanuel Cooper, μοιάζουν να ξεπηδούν όχι από ρομαντική ταινία, ούτε από ονείρωξη, μα από εφιάλτη, έως κι από σκηνή βιασμού. Η σαρκική συνεύρεση παραπέμπει πιο πολύ σε πάλη – εξάλλου ένα χαρακτηριστικό μοτίβο το εμπνεύστηκε από μια σπουδή δυο γυμνών παλαιστών του φωτογράφο του δέκατου ένατου αιώνα Eadweard Muybridge [εικόνα 3]. Το γυμνό ανδρικό σώμα είναι παραμορφωμένο, κατακερματισμένο, μοιάζει να βασανίζεται [εικόνα 2, εικόνα 4]. Ο χώρος που είναι τοποθετημένο, γυμνός, άδειος και ακαθόριστος, μοιάζει μαζί με φυλακή και με αχανή έρημο˙ κάποτε περιβάλλεται από κάτι που μοιάζει με κάγκελα, κάποτε παραπέμπει σε τουαλέτα μέσω ενός νιπτήρα ή μιας λεκάνης [εικόνα 1]. Όσοι με διαβάζετε καιρό, ίσως καταλάβατε πού το πάω. Από τα παραπάνω τολμώ να διατυπώσω το συμπέρασμα ότι η φιλομόφυλη ταυτότητα στον Μπέικον διαθέτει μια έντονα αρνητική απόχρωση. Όπως λέγαμε στο παρελθόν για τον Χριστιανόπουλου (“Ο Χριστιανόπουλος, το τεκνό και το κουσούρι“), μου φαίνεται πολλές φορές ο Μπέικον δείχνει να συνδέει τον queer ερωτισμό με την παρακμή και την οδύνη˙ να την αποτυπώνει κάποτε σαν μια κατάρα. Και το άρθρο του Cooper μας έδωσε ενδείξεις ότι και στη ζωή του είχε κάποια ανάλογα αισθήματα. Κράτησε αποστάσεις με το γκέι κίνημα, ενώ είχε πει σε συνέντευξή του:

(Ο Μπέικον) μου είπε ότι είχε καταλήξει πως η ομοφυλοφιλία ήταν μια συμφορά, πως κάποια στιγμή στη ζωή του τον είχε μετατρέψει σε απατεώνα/λωποδύτη. Το ότι είχε καταλήξει απατεώνας, όχι το σεξ, ήταν λόγος για ντροπή…

Σε γενικές γραμμές, εισπράττω από τον ζωγράφο και άνθρωπο Μπέικον μια παλιομοδίτικη αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας, μια μυστικοπάθεια και μιαν αιδώ αστικού τύπου.

        
5-7. Στη Μνήμη του George Dyer, 1971

Φυσικά αν σταματήσω εδώ αισθάνομαι πως θα αδικήσω τον δημιουργό, για δυο βασικούς λόγους. Πρώτον, πρέπει να θυμηθούμε το βιογραφικό του. Αφήνω ότι σίγουρα στη χωρίς φραγμούς ζωή του θα βρίσκαμε εύκολα αποδείξεις ότι συχνά αγνοούσε τους φραγμούς του συντηρητικού περιβάλλοντός του. Πέρα απ’ αυτό, αν σύμφωνα με τον ίδιο “η ζωγραφική του είναι αναπαράσταση της ζωής του”, το υλικό που είχε να αναπαραστήσει ήταν γεμάτο αστάθεια, βία, οδύνη και παρακμή. Πόσο φωτεινή θα περίμενε κανείς να ζωγραφίσει την ομοφυλοφιλία του το θηλυπρεπές αγόρι που εκδιώχθηκε από έναν αυταρχικό πατέρα; Ή ας πάρουμε τους εραστές του. Με όλους σχεδόν η συνύπαρξή του ήταν πολυκύμαντη. Ένας από τους πιο μακροχρόνιους ήταν ο George Dyer, ένας πρώην λωποδύτης που βγήκε από το περιθωριο με τον Μπέικον, μα ποτέ δεν ένιωσε άνετα στο κοσμικό του περιβάλλον. Αυτοκτόνησε στο δωμάτιο του ξενοδοχείου όπου έμεναν μαζί, παίρνοντας υπερβολική ποσότητα βαρβιτουρικών, την παραμονή της αναδρομικής του Μπέικον στο Beaubourg κι ενώ εκείνος ήταν απασχολημένος με τις προετοιμασίες της. Το συμβάν αποτυπώνεται στο Τρίπτυχο Μάιος-Ιούνιος 1973 [εικόνες 12, 13, 14 του προηγούμενου ποστ], όπου απεικονίζεται μια βασανιζόμενη ανδρική φιγούρα που κάνει εμετό, και θαρρείς ψυχορραγεί, μέσα σε μια τουαλέτα. Ένα ακόμα συγκλονιστικό τρίπτυχο είναι αφιερωμένο στον αυτόχειρα, το Στη Μνήμη του George Dyer, 1971 [εικόνες 5, 6, 7]. Αυτό που θέλω να πω είναι πως η ερωτική ζωή του Μπέικον απεικονίστηκε τόσο εφιαλτικά, γιατί τόσο εφιαλτικές ήταν πολλές στιγμές που είχε να θυμάται από αυτήν, και όχι απλώς λόγω “θεωρητικών”, εσωτερικών συμπλεγμάτων του απέναντι στην ομοφυλοφιλία του. (Βέβαια η ερωτική μας ζωή είναι σε μεγάλο βαθμό καθρέφτης του εσωτερικού μας κόσμου˙ μα αυτή η συζήτηση πάει πολύ μακριά). Μόνο στον τελευταίο έρωτά του, τον John Edwards – που υπήρξε κάτι μεταξύ εραστή και θετού γιου και τελικά έγινε γενικός του κληρονόμος – νιώθω πως ηρέμησε κάπως ο τρικυμιώδης τρόπος που αποτύπωνε στο μουσαμά τους συντρόφους του [εικόνα 8].

8. Σπουδή για Πορτρέτο του John Edwards, 1985

Δεύτερος λόγος είναι ο εξής: Θα είναι λάθος αν απολυτοποιήσουμε το ερωτικό στοιχείο στην προσέγγιση της ζωγραφικής του Μπέικον. Το θεματικό περιεχόμενό της δεν ήταν μόνο ερωτικό, η ζωή του δεν ήταν μόνο έρωτας. Η βίαιη, αγωνιώδης του τεχνοτροπία αφορά το σύνολο της εικονοποιίας του, και εξωτερίκευσε το σύνολο του εσωτερικού του κόσμου, που δεν περιοριζόταν στο βίωμα του έρωτα. Προσπαθώ να πω πως στους πίνακές οι εφιαλτικές σκηνές, τα κατακερματισμένα, αποξενωμένα από το περιβάλλον τους υποκείμενα δεν προκαλούν μόνο σεξουαλικούς, μα γενικότερους συνειρμούς.

 
9. Κεφαλή VI, 1949

Το εντός του Μπέικον ίνδαλμα της ζωής, και μάλιστα της ζωής του ανθρώπου του εικοστού αιώνα, είχε κάτι το έντονα βασανιστικό. Ένα μέρος του, παρόμοιων αποχρώσεων, ήταν και το ίνδαλμα του έρωτα. Στις αποκρουστικές παραλλαγές του στο Πορτρέτο του Πάπα Ιννοκέντιου Χ του Βελάσκεθ [εικόνα 9], ή σε πίνακες όπως η Ξαπλωμένη Μορφή με Υποδερματική Σύριγγα, 1963 [εικόνα 10], δεν υπάρχει ερωτικό στοιχείο, παρά μόνο το αδιέξοδο ενός μετέωρου ανθρώπου μέσα στην απελπιστική συνθήκη της σύγχρονης εποχής και της διαχρονικής τραγωδίας της ύπαρξης.

10. Ξαπλωμένη Μορφή με Υποδερματική Σύριγγα, 1963

Δυο λόγια πιο προσωπικά. Με αφορμή τον Χριστιανόπουλο, έγραφα παλιότερα (Η ομοφυλοφιλία σαν κατάρα) το εξής: οφείλουμε να απορρίπτουμε ως εντελώς αναχρονιστικό το πρότυπο σκέψης που μας περνάει το περιβάλλον μας, ότι η ομοφυλοφιλία συνιστά μια κατάρα, ένα “μειονέκτημα” που μοιραία μας οδηγεί στην παρακμή. Στον Μπέικον – όπως τον καταλαβαίνω εγώ τουλάχιστον – υπάρχουν στοιχεία αυτής της αντίληψης, κι αυτό πρέπει να το αντιμετωπίζουμε κριτικά. Τώρα: Ο Μπέικον είναι από τους αγαπημένους μου ζωγράφους, και μάλιστα από αυτούς που νιώθω ότι τα έργα τους ζωγραφίστηκαν για μένα. Οφείλω λοιπόν να ομολογήσω με ντροπή ό,τι αυτό υπαινίσσεται: Πως, παρά το πόσο επαίρομαι να λέω ότι έχω εξελιχθεί, και παρά τη συνειδητή μου απόρριψη όλων των συντηρητικών στερεοτύπων για την ομοφυλοφιλία, μέσα μου δεν έχω απαλλαγεί εντελώς από κάποια ύπουλη σύνδεση μεταξύ ηδονικού φιλομόφυλου βίου και παρακμής. Όμως, εξάλλου, όλη η ιδεολογία μου μοιάζει με αυτήν του Μπέικον, ως προς την απαισιόδοξη αντίληψη της ανθρώπινης ζωής ως “μιας ιστορίας που διηγείται ένας ηλίθιος και δεν σημαίνει τίποτα” (για να θυμηθώ τον Μακμπέθ, μα και τη ρήση του Μπέικον που προτάσσω στο ποστ). Και κατά βάθος αυτός είναι ο λόγος που μου αρέσει τόσο. Μαγεύτηκα όταν είδα πως ο Μπέικον είχε εμπνευστεί από την Ορέστεια του Αισχύλου (για όσους θυμούνται τα Bιβλία που με σημάδεψαν), και αποτύπωσε στον καμβά την τραγική διάσταση της ύπαρξης [εικόνα 11]. Και, αν ήμουν ζωγράφος, δεν ξέρω αν ζωγράφιζα σαν τον Μπέικον, θα μπορούσα όμως να έχω πει τη δική του απάντηση στην περιγραφή της ζωγραφικής του ως βίαιης και αποκρουστικής:

You can’t be more horrific than life itself.

(Είναι αδύνατο να γίνεις πιο τρομακτικός από τη ζωή την ίδια.)

 

11. Tρίπτυχο εμπνευσμένο από την Ορέστεια του Αισχύλου, 1981

 

 

Παραπομπές:
Άρθρο Wikipedia
Bacon Quotes
GemeenteMuseum: Francis Bacon
Alex Alien: Francis Bacon Archive
Alex Alien: School of Bacon